2 - پراكندگى و اختلاف شديد در افكار و عقايد مذهبى . 3 - آزادى نسبى براى ابراز عقايد و افكار مذهبى . پس از ذكر اين مقدمه به معتزله و قدريه برميگرديم . ابو منصور عبد القاهر بغدادى نويسنده كتاب الفرق بين الفرق در بيان مقالات قدريه و معتزله كه بنا بگفته او « معتزل از حقند » مىنويسد : « پيش از اين گفتيم كه معتزله بر بيست و دو فرقه گرديدند و هر دسته فرقه ديگر را كافر شمردند و آنان واصليه ، عمرويه ، هذليه ، نظاميه ، اسواريه ، معمريه ، اسكافيه ، جعفريه ، بشريه ، مرداريه ، هشاميه ، ثماميه ، جاحظيه ، خابطيه ، حماريه ، خياطيه ، پيروان صالح قبه ، مريسيه ، شحاميه ، كعبيه ، جبائيه ، بهشميه . منسوب بابى هاشم بن جبايى هستند . از اين بيست و دو فرقه ، دو دسته كه خابطيه و حماريه باشند ، در كفر از غلاة شمرده ميشوند و ما در باب غلاة از آنان ياد خواهيم كرد . بيست فرقه ديگر قدريه خالص هستند ، كه در اين چيزها با يكديگر انباز و همداستانند . يكى آنكه همه صفات ازلى را از خداى بزرگ نفى كردند ، و گفتند كه او را علم قدرت و حيات و سمع و بصر و هيچ صفت ازلى نيست ، و خداوند را در ازل نام و صفتى نبوده است . ديگر آنكه ديدن خداى را به چشم محال دانستند « * » ، و گفتند كه خداوند خويشتن را نمىبيند ، و كسى او را نتواند ديد و در اين‌باره اختلاف كردند ، كه آيا خداوند ديگران را مىبيند يا نه ؟ گروهى آن را روا داشته و دسته‌اى آن را ناروا شمردند . ديگر بر حادث بودن كلام خداوند و حدوث امر و نهى و خبر او همداستانند . و بيشتر ايشان امروز كلام او را مخلوق يعنى آفريده شده او نامند و گفتند مردم در كار و پيشه خود آزادند ، و خداوند را در كار و پيشه ايشان و ديگر جانوران

--> ( * ) - به بينندگان آفريننده را - نه بينى مرنجان دو بيننده را - فردوسى .